India-Burma gamgi in kalungsetpen toh eikhen ding hitam?
Levis in
“Heo, kicheng taite, tuchung nei kipui louleh iki nung muto kit ding katahsan
tapoi” tia ahin sei chun seiding helouvin kaum in kanuhgui abing leove.
Amasapen a kagel chu insung hahsa, service jong neilou lai kahi chu ahi. Ka-kum
la chapang cha ahinalaijin, ajineipha kahi naipon, insung miten eibou ei
kineppi uva tua kajinei leh ipi mong mong kati ding ham tin kalung akham
lheh-e.
Kenjong
kadongman in Levis, ipi ding a hichu naseiham tia kadoh leh ihung kingaina kum
som lhingding ahitan, tuchung iki muto hi vel ijat na hitam tin eihin dong’e.
Hichun kenjong kagel leh kum sagi vel masang a matric laiya kana kimuto lhon,
chuleh akhuo uva khatvei kanache chu kagel doh-e. Hinlah akho’uva kache najong
kum nga vel ahi kittai. Hichun kenjong “Nakhuo uva kahung na anivei na hita
hila” tin kadonbut-e.
Levis hi
kuolgam toh gamgi a um khuo khat a cheng ahi in, Sadar Hills lam matric peh
anom’e ti ahetjeh a class-IX leh class-X sim’a hung anahi. School chuomcheh a
kai kahi lhon in matric a centre kana lhahkhuom lhon jeh a ana kihedoh kahi
lhon’e.
Kuol gam
toh kinaicha a um ahijeh in kuol pao leh eipao tilou pao dang ahepoi. Hinlah
kumni sung school ahung kaichun English ahin tho theitan akipah lheh ji. Matric
kabol laitah uchun khatvei Sadar Hills lang ho vang English nathem thei uvin
O’chat naum uve tin ahin seiyin ahileh keijong kamechop jieng’e. Kenjong hilang
a school hohin English akhohsah pen’u ahi tin kale donbut-e. Ahin English
khohsah hi school jouse ahideh pon, Ccpur mihon ‘Sadar Hills lang ho Thadou pao
leh Meilhei pao seh seh…’ tia asei jiu kageldoh-e.
Levis
chun English ahettah vang in Meilhei pao ahepon hijehchun ache na jouse a eina
lhonpi nomlheh ji. Amel ahoijin, akam anem in leiset chung a ama kallhah um
tading ham tin kagel ji. Kahung kivop vop lhon in ahileh kahin lungset doh tan,
aman jong eihin ngailheh tai. Insung a pasal changkhat kahi jeh chun insung mite
deilou toh kichen ding kagel thei pon, khatvei beh kakhuo’uva puiding kagel’in
ahileh atha anom in hinlah chapang kihi nalaija jachat aum’e tin kache lhon
tapoi.
Matric
exam kichai jou chun hapta khat tobang aumden nalaiyin nomtah in hinkhuo kamang
lhon’e. Jaan teng khovah deh deh in lhavah noiyah kaki houlim ji lhon’in hinlah
chapang aki hi nahlai jeh chun ima akiseidoh deh jipoi. Ahin ilungset khat kom
a kium ahijeh chun nom akimoh sahsah jengji-e. Seiding hetlou man in thu manlou
pou kasei ji lhon in achai naleh kaki nahlo ji lhon’e. Ahin kaki nahji lhonchun
ki-lungsetna asudet cheh cheh jo ji.
Abang
komleh ‘koima alungset masapen toh akicheng poi atiuve’ tin kaseiji lhon in
kaki huollal lheh ji lhon’e. Hijongleh hiche ‘myth’ hi suhkeh a lungtup molso
din kakitem lhon tai. Jaan ahungsot jep jep teng kemchung a chun aphei kakikhap
jin aman kaluchang aphet jin kasam ho eijutpeh ji. Nom kasah behseh teng kana
imu lhajin kahung khahdoh leh ol ol in kalu ana phet phet ji nalaiye.
Kingai
lheh hon jong leng ache nading nikhuo ahung lhung tan, kikhen louthei kahi lhon
tapoi. Ache ding nichun Moreh parking chan kaga thah in, lungsung mitlhi luong
pum in kakikhen lhon tai. Gari akipatdoh chun kave kave in ahileh phachuom pi
ajotdoh jou’in window ah ahung dahdoh in “Heo, kakhuo uva hung tei tei o” ahin
tin ken jong “Heng’e, kahung ding ahi” tin kaledonbut in gari amanjel gei kaki
veto lhon’e.
Akho’uva
kache nomlheh vang chun deibang ahithei puon, class-XII kachai chun che nading
chance kahin mubep-e. Lam hahsa, che nading seithei hilou ahijeh chun kaloiho
tepding kaki phalam in kachang a chedin kaki gel tai. Kum ni valjel kimuto lou,
hou jong kihou khalou kahi lhon tahjeh chun katha anuom ma ma-e.
Akhuo’u
kajot chun Tamu ah nehthei tampi kachuo in kaki poh belbul’e. Hiti chun vaigei
thim tah in kaga lhung in ahileh ama jong lungdon toh kipa akop in seiding
helouvin chuomkhat pi kaumlhon’e. Hichun insung ah kalut lhon in Levis in anu
leh apa toh ei-kihetto sah tai. Anu leh apa chun acha lhon bang in eibol lhon
in ei ngailu lheh jieng lhon’e.
Kaki
houlim lim lai uvin Levis in ‘nehthei nanchoh lou ham?’ tin kiphalam thim tah
in eihin dong in hichun ken jong tamtah kahin po e tin ka-bag a nehthei
ho chu kaladoh in ‘Tamu a nehthei kaneh khahlou ngen kahin choh ahi’ tin kape-e.
Ka-nehthei choh hochu Levis nao aneojo pa chun ave le le in ajo nan ‘nehthei ho
jong chu kaneh chim sangen ahi’ tin khat akilah in aphunbel bul in ahileh anu
leh apa chun aphoh lhon’e. Kagelleh ka nehthei chohchu ken anehkhah louding uva
kagel vang a chu amahon anehkhah sa jieng’u ana hidan ahi. Hijeh a chu Levis
naopa chun achuti sei hiding ahi dan kahin geldoh-e.
Hichun
kaki phatlam man in kahung kit teng phai lang nehthei hojoh hinpo tang’e katin
ahileh anu chun ‘hinpoh angai poi, lam gamlha tah a hung ji lalsah a… ima
hinpoh ji angai poi’ ahin tin ahi. Ahin kalungthim chu anom thei hihbeh
in kache kitteng ken kanehchim sa hojoh pohding bou kagel tai. Chutia
kaki houlim lim lai uchun gollhang phabep ahung lut uvin kahet khahsa bang in
eihin hou uve. Alim uchu la kahet khahsa ajao pon, lungngam tah a eihin houpi
jieng jeh uchun kakiphalam lheh-e.
Chomkhat
kaki houlim jou uchun Lalboy kiti pa chun “Bhai, gavah le tah taohen O” ahin
tin kalungdon jehchun donbut vahlou in kaum in ahileh Levis nu chun “Boi, gache
tang… naloiho ngen hiu chume…” ahin tin ahileh hiche phat chun kenjong “Heng’e,
ga vahdoh ngel ute, nakhuo ujong kihe loulai a…” tin kadonbut’e. Lalboy te inn
a kache uvin ahileh Lalboy nu jong chun ahet khahsa acha bang in eihin houpi
pai kit-in keiho khuo a maljin ahung leh akisih vet deudui ji kageldoh in
kalung adong lheh-e. Kalung thim a chun imabon kihi louva ipi i-atileh hitia hi
ngailut na neitah a eibol’u ahidem tin keile kei pichu kalung aboiden jieng’e.
Lungdong
thim tah a kakigel gel laichun Lalboy in “Bhai, insung hi nang insung tobang
ahi… naduchat aumleh seijieng in, ima kiphatlam nading aumpoi…” ahin tin kei
jong kaki heile le leh gaplhang a sagop kiha chu kamu’n kaducha’e tiding kaki
phatlam jeh chun “Ash, sagop natam nei nah uve Bhai…” kagah ti leh khuongai
louvin ache pai in sagop phasah pikhat ahin gou in aloi dang teni tohchun kane
uve.
Sagop
kaneh laitah uvin en nelou lai kahi ahin hedoh kit tauvin a-inn a en nehsah
ding ei-kichutho kit tauve. Achai nan a-inn neilheh tin Lalboy’in ahin joutan
hilai ma ma achun bal leh sakhi-sagop kipel chu kakhop teh in kane tai. Sakhisa
nehkhahlou na theiphah ahi tahlou jeh chun kadu lheh-e.
Agam’u
chu zougam ahi jeh in sa le nga anieng in, zou-twi jong atui lheh-e. Chang le
mim ahoijin, kivahna anom’e. Hinlah thinglhang ahijeh in chele vale na, dammo
veiset a kijen nading ahahsan ana-damlou aum leh atamjon kuolgam lang ajon
jiuve.
En
kanehchai chun chomkhat kakholai leng uvin ahileh chomlou kah in jankim lang
ana hitan a-inn a gesah ding ei kichu kit tauve. Kenla lhen ding pen kahe pon
ama ho pichu hibangse asoh jieng uve. Ajonan Lelen chun “Kate, mi nungah kom a
hung a hoilang a gehding a nasei lhon ham?” tin Lalboy leh Minthang chu agah
daiyin ahileh kahung nuilha cheh uvin, khat tenin jong ahingut-e bah Levis te
kom a geh tante tin eihin dai lhon’e.
Hiche ho
pou chu kasei uvin Levis te innlam kahin jon phei phei uvin ahileh kahung lhung
pai tauve. Levis te inn kasung lhah jou-u sot louvin kaloi ho chu apot pai
tauvin ahileh anu chun Levis chu en sem din ahin seipai tai. Chapang ho imugam
ahitan Levis chun anu le apa seh seh toh einanga’u ahi.
Kagel leh
bu hin kine vaset ta a thah neh kit ding chu kaki khuoto lheh-e. Kahin netai
tiding la nommo kasah in khuoljin a kiche a gah ki lolkonsah ding chula kagel
theipon ahahsa lheh-e. Chutia koima hetlouva lungboi tah a kaum laitah chun
Levis nu chun “Boi, nadu ding hinam, napa in khatvei lah a chu sagol khat
ahinkap a kahon mai mai ahi…” ahin tikit in kalungboina akibe cheh cheh tai.
Kagelleh Sagol sa chu la atuiding theisa ahi in, ken dulou dan’a kagah tesot
sot ding chu kagel theimo’e. Kadongman in “Henu, Sagolsa kalval hoiya kila
tading ham…” tin kagah donbut in ahileh anucha lhon in aguh-me lhon’e.
En kahin
netauvin ahileh ka-enneh chu alut mong mong tapon, Levis nu chu akiphalam lheh
tai. Hichun kenjong nommo kasah in Lalboi te inn a en kaneh chu kaseidoh tan
ahileh a-innko uvin nehdoh ding ei-gojieng uve.
Nilhah a
dumo kei dan a umpa chun jngkah in sagol sa chu kathah neh kit tan ahileh kamit-kamai
jouse ka-kamhom abang jieng’e.
Levis te
khuo a hapta khat vel kaum sung chun abang leh zoulei kakuon jiuvin, abang leh
Levis pa toh chun piel-thang sakhi-thang ve in kache ji lhon’e. Thinglhang
kakal jichu Levis pa aki phalam lheh jin, ahin keivang chun nom kasah ma ma ji.
Ajehchu inn lang a thangkam kibol beh talou ahijeh in kaneo laiya kapu toh
pielthang kam a kache jilhon kageldoh ji ahi.
Akhuo uva
kaumchu kalung amonglheh in hinlah Levis in innchen hahsat jeh a lekhasim ana
ngah jehchun kalungkimna avat-e. Ahin aman nga tajong leh keibeh in phate a sim
a service kamu teng nomtah a hinkhuo manding kagel thupi pen’e.
Levis te
khuo a kache masat apat tukum hi kumnga lhin nading ahitan, keijong Pathen
lungset in BA chaithei ding dinmun in kaum tan ahileh khatvei beh gache kitding
chu katha anom lheh jieng’e. Hijeh chun BA exam kichai chai chun kaki gong in
kache kittai.
Kumli-kumnga
kimuto louva um kahilhon tahjeh chun katha anom in, kimuto kal kangah lal lheh
jieng’e. Kache ding kon in phai a nehthei phabep pi kacho in kakigot-e. Tuchung
vangchun lampi ho ana nomjep tan, vai madeu in kaga lhung tai. Inn kalhun in
ka-nehthei choh kaladoh in Levis nu chu kape in ahileh khatvei-nivei ana
nehkhah jap ngen ahijeh chun akipah lheh in tuitah in ane uvin ahileh kipanan
kadim lha jieng’e.
Kache
masat a asuh-atung a eikaile le kaloiho jouse la ana jinei gamtan, ei iga
kholailen ngal louleh kimutona phat aumthei beh tapoi. Keila lekhasim kahi jeh
ham jinei pha in kakigel naipon, amaho pihi akimalap thei lheh uve katiji.
Abang kom leh thinglhang a lekha simtalou hiu hija ajinei phat ujong vang
hithou dan ahitai tin kagel kitji.
Lalboi te
inn kaga che leh cha pasal ni ana neitan, sagop nethei cheh ahilhon tahjeh chun
geplhang a sagop minphah na ngam ahitapoi.
Jaan teng
Levis toh kemchung ah katoukhom ji lhon in matric exam laiya lhavah noi’a kana
toukhom jilai lhon kaseikhom ji lhon in phat chelam kaheji lhon poi. School kai
talou ahijeh chun English ahetkham kham hojong ahaimil gam tan, ken ama English
kahil ji’n, aman kei kuolpao eihil ji. English ana themsa ahijeh in khatvei
ihil leh ahepai jitan, keivang chu iti eihil vang in kahethei mong mong jipon
kaki nahlo deh deh ji lhon’e. Pontho tah a eihil jehchun anah nah in “Thamen sa
belah?,” “Beto mela?” tihopou themkhat kahin kichindoh bepseu-e.
Abang leh
ken Sadar Hills lang thu kasei jin aman kuol lang thu asei jin hiti chun kaki
houlim lim ji lhon’e. Jaankhat chu kenjong ‘Kukiland imu vah diu ahitai’ tin
thingnoi holeh civil organisation ho panlah dan kahet kham kham kaseiyin ahileh
athanom lheh jieng’e. “Kukiland kimudoh le ba meilhei thingnoi ho suhgenthei
najong ol jep in tin, ilung mongdom tante” ahin ti.
Chujou
chun “Heo, Sadar Hills la ichan aphah hitam, thinglhang lam a akium le ima
kiheji talou chu o…” tin eihin dong in kenjong seiding kahet lou man in
Kukiland akimu pouleh Sadar Hills chu akimusa ahi tin kadonbut-e. Hichun “State
sang a district kimu masa ding ahi atiu ham kati leh…” ahin tikit in kenjong
lamkai hon district sang’a state a-thupi sah’u ahitai kati. Sadar Hills leh
Kuki State thumna a kiphin naho a pan ahunglah jou jilou jehchun kei beh nampi
a dia pan hatah a hinla ding in eisei ji. Aumchan kavet leh kei eilungset na
sang’a nampi angailut joh kamun kaki thang-atpi lheh-e.
Sunday
nikhat jingkah lam enneh chaiyin kahung vahdoh lhon’in mun hoilai lai ho kave
le lhon in ahileh chomlou kah in kuolgam toh gamgi pillar no.79 kapha lhontai.
Pillar
no.79 apat chun kahung phei kit lhon in gamgi vel’a um khuo phabep jong kahin
hopa lhon in hitichun gamgi kiget nading mun hochu kahin vele le lhon’e.
Jaan in
angai ngai bang in kemchung ah katoukit lhon tan kikhen nading jaan ahitah jeh
chun lunggel achuom lheh-e. Thusei masa jo ding jong umlou in katou lhon’in
lunghelnan kadim lhon’e.
Chutia
kihomtho to tah a katoukhom laitah lhon a chu “Tuchung nei kipui louleh iki
nung muto ding katahsan tapoi” tia ahinsei ahi.
Kichen
ding kagel theilou jehchun ipijeh mong mong a kichen ding nasei jeng ham tia
kadoh leh “Heo, tunia igavetna gamgi hoa chu gamgi thopal kaiding atiu ahitai”
ahin ti in kenjong thopal kiget ding chu ipiti hija ong tia kadoh pai leh
“Thopal ahung kiget jouteng keiho khuo jong kuolgam a umding ahitan, kimutona
hahsa ding ahitai” tin eihin donbut-e.
Amoh sei
sei dan in kagel in “Achuti leh ikikhen leh kichai Chula” tia kagah dai leh
ahung lunghang tan “Ken hinkhuo adia kineppi tah a kaneileh nang in time-pass a
ding mai mai neiti dan hichu o na…” tin eihin hou in kavet leh amitlhi’n amai
jouse ana chup tai.
Hiche
phatchun nommo kasah in “Ibol’a hiti a chu thu nasei ham, kahetkhel joh ahi
nei-ngaidam in” tin kakhutpi in alhi katheh peh in ahileh ahung kaplha in “Heo,
neilungset tah tah lou ham?” tin eihin dong’e. Kenjong serious tah tah ahi
kahet phat chun “Kalungset louleh hichan a kahung ding ham, mingolnu hi…” tin
kalhem’e. Hichun kagel hoisel leh newspaper ho a Indo-Myanmar border fencing
kikai in Manipur gam a um khuosom val kuolgam a akaitha ding ahitai tia ana
kiso ji chu kahin geldoh in kapona lheh jieng’e. Hichun kenjong Levis kom a chun
nakhuo uhi Manipur in ahop hilou ham tia kadoh leh ahop ahin tua gamgi tho
kiget jeh a hi kuolgam a behdia um ahitai ahinti-e. Hichu kagelleh India solkar
in Kuki chate India, Burma (Myanmar), Bangladesh a eihopkhen nakal uva tu kisen
a aumkham kham jong eihopkhen be kigot nalai uham tin nommo kasah lheh jieng’e.
Fencing
ahung kiget jouteng country chom chom kihi tading, foreign gam gache ding kiti
chula hung hahsa tading katin kalunggel aboilheh-e. Achai chainan ‘pasal’
bolphut ding ahitai tin jingkhuo avah teng Levis chu lungtup molsopi dia
kalsuon khompi din kigellhah na kaneitai.
Ajing
en-nehchai in eihung thahdoh beh akisan kahung kondoh lhon tan ahileh akhuolam
uchu ave in alhi aluong aluong jieng’e. Ahin alungsetpen toh umkhom ahijeh chun
akilungmon ham hamji.
Moreh
gate kahinphah lhon chun kuol sepai hochun eihoupi lhon in ken kuolpao kahetlou
jehchun Levis toh akihou uve. Chomkhat jou’in kei kachang in eisol uvin aman
kanung ahinjui ding aphal tapouve. Aseije la kahepon, kadong man chun “I’m
Manipur… Levis also Manipur…” tin ka i-card chu kavetsah in ahileh aphachuom
dehpoi. Levis chula achuti ka-tao jieng in, athuseiyu kahetlou jehchun mingol
kabang’e. Kuol sepaiho chun English leh Manipuri ahepouvin, ken la kuolpao
kihekitpon; upai kahetlou manchun English in kachuti taotho tan ahileh ipi
agel’u ham “You terrorist…?” tin eihin hou tauvin kadong man in kahin dalha in
Manipur Police ho kom’a chun athu umdan kahung seitai.
Manipur
Police ho lah a SI duty analha pa chun eikhuoto lheh in, ken aphat phat nan
hinsei nang’e tin police phabep toh acheuvin kuol sepaiho tohchun aga kihou
uvin ahung kile chun “Itao, nommo sah hih-in, naloinu khuo hi Myanmar gam a
chedia um ahitah jeh a Myanmar police ho hin amaho mi dan a akigel’u ahitai.
Hiche hi Manipur government in jong hatah a aboipi ahi’n, athu akicheh kahse a
hitiding ahitai” tin eisei pehtai.
Kenla
ngadeh louvin police SI pa kom achun katao tao jieng in hinlah daan noiya kium
ahin, upai aumpoi lunghang hih in tin asei tai. Levis la kagalvet leh eichuti kaa
jieng’in, kuol sepaiho chun apen pen jieng jehchun nomphu in apuidoh kigo
tauvin ahileh eihin galvet in “Heo, nang beh in Kukiland ah nomtah in hinkhuo
hin mang’O” tin eihin lha in kenjong “Levis, kahung pui thou thou ding nahi,
ana lungneo hih-in” tin kadonbut-e. Hichun police ho lah a eimi khat anajao pa
chun kaumchan lhonchu avejou tapon, “Bhai, ijemtia naki muto nathei lhonding
chance aumleh ken thu nahin hetsah nang’e” tin eilhamon in mobile number kaki
peto lhon’in upai umlou ahitah jehchun lhase tah in inn lam kahin jontai.
Winger
kahung touchun India leh Burma gamgi in kalungset pen toh eikhen jieng ding
hitam tin kagel kagel in hinlah eidonbut ding aum tapoi. Hichun, “Vo Ka-nam,
itih chan mite khutnoi a hitia hi umnalai ding kigo nahim? Nalungmol sot
nalom’e…” tin kei leh kei pi chu kaki lhaset ham in lungmong theilou in kaum
tai.
(Laijon
Digest, December 2013)
Comments
Post a Comment